Dlaczego z pięknych karpi Koi rodzą się „szaraki”? Krótka lekcja genetyki i selekcji

Każdy posiadacz oczka wodnego przeżywa ten moment euforii. Pewnego majowego poranka woda w stawie „gotuje się”, a Twoje najpiękniejsze, kolorowe karpie Koi gonią się w szale tarła. Jeśli zgłębiałeś już temat tego, jak wygląda przygotowanie tarliska i odchów narybku, wiesz, że po kilku dniach na roślinach pojawią się tysiące maleńkich rybek.

W Twojej głowie rodzi się myśl: „Zarobiłem fortunę! Mam tysiąc małych, drogocennych Kohaku i Showa!”.

Mija jednak kilka miesięcy, młodzież podrośnie i… następuje bolesne zderzenie z rzeczywistością. 99% Twoich „małych skarbów” jest szarobura, oliwkowa lub czarna, przypominając zwykłą rybę z dzikiego jeziora. Dlaczego tak się dzieje, skoro rodzice byli tak niesamowicie kolorowi? Gdzie popełniłeś błąd?

Odpowiedź jest brutalnie prosta: nie popełniłeś błędu. Po prostu zadziałała biologia.

Powrót do natury: Duch dzikiego przodka

Musisz zrozumieć jedną fundamentalną rzecz: Karpie Koi nie są naturalnym gatunkiem. Są one efektem setek lat sztucznej selekcji i krzyżowania, mających na celu utrwalenie mutacji barwnych, które w naturze byłyby wyrokiem śmierci.

W każdym, nawet najdroższym i najbardziej kolorowym karpiu Koi, drzemie potężny genotyp jego dzikiego przodka, jakim jest dziki karp Sazan.

• Geny dzikie (dominujące): Odpowiadają za kolory maskujące (szary, brązowy, czarny), które pozwalają rybie przetrwać w mętnej wodzie i ukryć się przed drapieżnikami. Są one ewolucyjnie niesamowicie silne.

• Geny ozdobne (recesywne): Odpowiadają za piękne kolory (czerwień, biel, żółć). W naturze taka ryba świeci jak neon dla czapli, dlatego te geny są znacznie słabsze i trudniejsze do utrzymania w kolejnych pokoleniach.

Kiedy dwa kolorowe Koi przystępują do tarła, ich geny mieszają się jak w gigantycznej loterii. Natura zawsze dąży do „typu dzikiego”. Jeśli nie ingerujesz w ten proces, pula genowa w Twoim stawie błyskawicznie wróci do punktu wyjścia. Aby lepiej zrozumieć, co dokładnie dziedziczą ryby, warto przestudiować genetykę wybarwienia karpi Koi.

Brutalna matematyka japońskiej farmy (Culling)

Wielu hobbystów myśli, że w Japonii z każdej ikry wykluwa się champion. Prawda jest zupełnie inna i dla wielu miłośników zwierząt szokująca.

Odwiedzając najlepsze hodowle Koi w Japonii, szybko poznasz termin Senbetsu, czyli selekcja (po angielsku: Culling). Jedna dorosła samica potrafi złożyć od 100 000 do nawet 500 000 jaj.

• Z tej astronomicznej liczby, zaledwie 0,1% do 1% narybku będzie miało potencjał, by stać się wysokiej klasy rybą ozdobną (Tategoi).

• Kolejne 5-10% to ryby ładne, ale z błędami we wzorze (tzw. jakość stawowa).

• Pozostałe 90% to odpad selekcyjny – ryby szare lub zdeformowane, które są na bieżąco usuwane z basenów (najczęściej przeznaczane na pokarm dla innych zwierząt).

Hodowcy już u 3-centymetrowych rybek potrafią dostrzec ułożenie pigmentu i bezlitośnie eliminują wszystko, co nie rokuje.

Błąd hobbysty: Syndrom „szkoda mi”

W przydomowym oczku wodnym proces selekcji zazwyczaj nie istnieje. Właścicielowi szkoda wyłowić i uśmiercić (lub oddać) jakąkolwiek rybkę, bo „przecież to moje wyhodowane maleństwa”.

Efekt? Po dwóch latach masz w stawie 50 szarych, wielkich karpi, które dają dramatyczne skutki:

1. Zjadają Twój budżet: Karmienie stada dzikich „szaraków” wysokobiałkową paszą dla Koi to wyrzucanie pieniędzy w błoto.

2. Niszczą wodę: Produkują ogromne ilości odchodów, co diametralnie psuje jakość wody i parametry chemiczne, prowadząc do inwazji glonów i chorób.

3. Blokują wzrost: Konkurują o tlen i przestrzeń, przez co Twoje cenne, oryginalne kolorowe ryby nie mają jak przejść drogi od narybku do giganta.

Ciesz się widokiem tarła, bo to dowód, że rybom jest u Ciebie dobrze. Ale nie miej złudzeń. Wyhodowanie pięknego Koi to gra liczb, statystyki i twardej, pozbawionej sentymentów selekcji.

Jeśli marzysz o pięknych barwach, a nie masz serca do odrzucania 90% narybku, zostaw hodowlę profesjonalistom. Zawsze taniej i bezpieczniej jest kupić wyselekcjonowaną sztukę. A jeśli zależy Ci po prostu na bezproblemowym, kolorowym i łatwo mnożącym się stadzie, rozważ karasie kolorowe do stawu, które wybaczają brak profesjonalnej genetyki i nie wymagają tak rygorystycznej selekcji.

Mateusz Redaktor Naczelny narybek.com

FAQ – Rozmnażanie, genetyka i selekcja karpi Koi: Pytania do Praktyka

1. Co mam zrobić z tymi wszystkimi „szarakami”, których nie chcę trzymać w stawie? To najtrudniejszy, etyczny dylemat każdego hodowcy. Masz cztery drogi postępowania:

• Naturalna selekcja: Zaraz po tarle przestań karmić dorosłe stado na kilka dni. Duże karpie (w tym rodzice) to drapieżniki oportunistyczne – błyskawicznie „posprzątają” większość ikry i wylęgu. To brutalne, ale najbardziej naturalne rozwiązanie zapobiegające przerybieniu.

• Oddanie jako pokarm: Wiele osób mających duże żółwie wodne, drapieżne ryby akwariowe (np. pielęgnice) lub stawy z drapieżnikami (szczupak, okoń, sum) chętnie przyjmie taki narybek jako wartościowy pokarm.

• Eutanazja: Jeśli musisz zlikwidować tysiące sztuk narybku, na farmach robi się to humanitarnie, używając śmiertelnej dawki olejku goździkowego, który bezboleśnie usypia ryby.

• Kategoryczny zakaz: Nigdy, pod żadnym pozorem nie wpuszczaj szarych mieszańców Koi do dzikich rzek, jezior czy lokalnych glinianek! Zaburza to naturalny ekosystem, wprowadza obce patogeny i jest surowo karane przez prawo.

2. Kiedy najwcześniej mogę rozpoznać, czy rybka będzie ładna, czy szara?

Pierwszą selekcję (Senbetsu) na profesjonalnej farmie przeprowadza się, gdy narybek osiąga zaledwie 2 do 3 centymetrów długości (zazwyczaj jest to około 30-40 dni po wykluciu).

• W tym wieku wprawne oko hodowcy, po przełożeniu ryb do białej miski, wyłapuje już pierwsze, mikroskopijne plamki czerwieni (Hi) lub czerni (Sumi).

• Jeśli rybka przy rozmiarze 3 cm jest całkowicie jednolita, oliwkowo-szara, z brzuchem w kolorze brudnego mosiądzu – to już się nie zmieni. Jest to tzw. odrzut genetyczny, który nigdy nie nabierze szlachetnych barw.

3. A co jeśli szary karp po prostu potrzebuje czasu i wybarwi się za 2-3 lata? To jeden z największych mitów, którym początkujący karmią swoją nadzieję, patrząc na pełen staw szarych rybek. Genetyka tak nie działa. Owszem, u niektórych odmian (np. Showa czy Shiro Utsuri) czarny pigment potrafi ujawnić się po latach, wychodząc powoli z głębszych warstw skóry. Jednak „baza” (np. biała skóra i czerwone łaty) musi być widoczna od początku. Ryba, która genetycznie cofnęła się do dzikiego przodka (jest w całości brązowo-szara), nie obudzi się nagle za rok jako lśniący, trójkolorowy champion. Pozostanie szara na zawsze.

4. Czy jeśli skrzyżuję Kohaku (biało-czerwonego) z Ogonem (żółtym), to wyjdą mi fajne, nowe mieszanki? Prawdopodobnie wyjdzie Ci wizualna katastrofa. Krzyżowanie dwóch skrajnie różnych odmian (zwłaszcza klasycznej, matowej z metaliczną) prowadzi do całkowitego „rozmycia” genów. Otrzymasz ryby z brudnymi, wyblakłymi kolorami, poszarpanymi plamami i rdzawymi kropkami. Profesjonalni hodowcy w Japonii krzyżują ryby w ścisłym obrębie tych samych linii genetycznych (np. doskonała samica Kohaku z dwoma doskonałymi samcami Kohaku), aby ustabilizować pożądany wzór, a nie tworzyć genetyczny bałagan.

5. Dlaczego w moim oczku po roku przeżyły tylko te brzydkie i ciemne rybki, a kolorowych nie ma wcale? To klasyczny przykład bezlitosnego doboru naturalnego w małym ekosystemie. Jaskrawe, kolorowe rybki (czerwone, białe, żółte) są doskonale widoczne na tle ciemnego dna i roślin. Dla drapieżników (czaple, zimorodki, koty), a także dla dorosłych ryb w stawie, są one jak oświetlone cele na strzelnicy. Szare i czarne rybki idealnie zlewają się z mułem i kamieniami (funkcja kamuflażu). W efekcie drapieżniki w pierwszej kolejności i z łatwością zjadają te najbardziej wartościowe pod kątem ozdobnym okazy, zostawiając Ci w stawie same mistrzowsko zakamuflowane „szaraki”.